Wybór materaca przeciwodleżynowego zależy przede wszystkim od wagi pacjenta, jego mobilności i stanu skóry. Materac bąbelkowy zwykle wystarcza do profilaktyki u lżejszych osób, natomiast przy wysokim ryzyku odleżyn, większej masie ciała lub istniejących ranach częściej potrzebny jest materac rurowy. Żaden model nie zastępuje jednak regularnej zmiany pozycji i kontroli skóry.
Kiedy potrzebny jest materac przeciwodleżynowy?
Odleżyny powstają wskutek długotrwałego ucisku tkanek, zwłaszcza w okolicy kości krzyżowej, pięt, bioder i łokci. Ryzyko zwiększają także tarcie, wilgoć, zaburzenia czucia, niedożywienie oraz brak możliwości samodzielnego poruszania się.
Materac warto rozważyć, gdy pacjent spędza w łóżku większość doby albo nie potrafi samodzielnie odciążyć ciała. Do oceny ryzyka personel medyczny może wykorzystać skalę Norton lub Braden. Im niższy wynik i mniejsza samodzielność chorego, tym większe znaczenie ma zaawansowana powierzchnia terapeutyczna.
Na przejście ze zwykłego materaca na model pneumatyczny wskazują szczególnie:
- leżenie przez większość doby i ograniczona możliwość zmiany pozycji,
- niedowład, zaburzenia czucia albo choroba neurologiczna,
- częsta wilgoć skóry związana z nietrzymaniem moczu, stolca lub nadmierną potliwością,
- utrzymujące się zaczerwienienie, ból przy dotyku albo pierwsze uszkodzenia skóry,
- wysokie ryzyko odleżyn ocenione przez lekarza lub pielęgniarkę.
Przy ranach, szczególnie od II stopnia wzwyż, wyboru materaca nie należy opierać wyłącznie na cenie. Potrzebna jest ocena lekarza lub pielęgniarki, ponieważ powierzchnia podparcia jest wtedy częścią postępowania terapeutycznego.
Piankowy czy pneumatyczny?
Materac piankowy, w tym model profilowany typu gofer, nie wymaga pompy i może sprawdzić się przy bardzo niskim lub umiarkowanym ryzyku, gdy pacjent częściowo zmienia pozycję albo jest regularnie przekładany. O jego działaniu decyduje między innymi gęstość i sprężystość pianki. Zbyt miękka może powodować zapadanie się ciała, a zbyt twarda zwiększać ucisk punktowy.
Materac pneumatyczny zmiennociśnieniowy składa się z komór napełnianych przez pompę naprzemiennie. Zmiana ciśnienia przenosi punkty podparcia i ogranicza długotrwały nacisk na te same obszary. To częstszy wybór dla osób leżących, które nie są w stanie samodzielnie zmieniać pozycji.
Materac pneumatyczny jest nakładką, a nie zamiennikiem podłoża łóżka. Należy położyć go na stabilnym materacu piankowym, a nie na gołym stelażu.
Bąbelkowy czy rurowy – co wybrać?
Oba typy należą do materacy zmiennociśnieniowych, ale różnią się budową, nośnością i zakresem zastosowania. Podane wartości są orientacyjne, ponieważ ostateczny limit zawsze określa producent konkretnego modelu.
| Typ materaca | Typowa nośność | Zastosowanie | Odleżyny |
|---|---|---|---|
| Bąbelkowy | Zwykle do 100–120 kg | Profilaktyka przy niskim lub średnim ryzyku | Najczęściej brak ran lub I stopień |
| Rurowy | Zwykle około 140–200 kg, modele bariatryczne więcej | Wysokie ryzyko, długotrwałe unieruchomienie | Często stosowany od II do IV stopnia, po konsultacji medycznej |
| Piankowy | Zależna od konstrukcji i gęstości pianki | Bardzo niskie ryzyko i zachowana częściowa mobilność | Nie zastępuje materaca terapeutycznego przy istniejących ranach |
Materac bąbelkowy jest zwykle prostszy i tańszy. Sprawdza się przede wszystkim w profilaktyce oraz u osób lżejszych, które nie mają głębokich ran. Jego ograniczeniem jest mniejsza stabilność przy dużym obciążeniu.
Materac rurowy ma większe, podłużne komory i zwykle lepiej utrzymuje ciało cięższego pacjenta. W wybranych modelach można wypiąć komorę znajdującą się pod raną, aby czasowo zmniejszyć nacisk w tym miejscu. Przy odleżynach III i IV stopnia konieczna jest konsultacja z personelem medycznym, niezależnie od rodzaju kupowanego materaca.
Przy zakupie sprawdź także zapas nośności. Jeśli pacjent waży blisko maksymalnego limitu, wybierz model o wyższym dopuszczalnym obciążeniu. Przekroczenie limitu może spowodować, że ciało będzie stykało się z podłożem mimo pracy pompy.
Jak poprawnie ustawić materac zmiennociśnieniowy?
Materaca pneumatycznego nie wolno układać bezpośrednio na gołym stelażu ani na nierównej kanapie. Pod spodem powinien znajdować się stabilny materac piankowy, który stanowi także zabezpieczenie w razie chwilowego zaniku pracy pompy.
- Połóż materac piankowy na stelażu łóżka, a następnie rozłóż na nim nakładkę pneumatyczną. Komory powinny przebiegać poprzecznie do ciała pacjenta.
- Skieruj przewody w stronę nóg łóżka i podłącz je do pompy. Sprawdź, czy nie są zagięte, skręcone ani przygniecione.
- Ustaw pompę przy nogach łóżka, nie przy głowie pacjenta. Ogranicza to hałas podczas snu.
- Napełnij komory przed położeniem chorego i sprawdź, czy wszystkie pracują równomiernie.
- Ustaw ciśnienie zgodnie z wagą pacjenta i instrukcją producenta. Za niskie ciśnienie może prowadzić do kontaktu ciała z podłożem, a za wysokie zmniejsza komfort i ogranicza działanie odciążające.
- Połóż na materacu jedno cienkie, luźno ułożone prześcieradło. Grube koce, ceraty i ciasno naciągnięte warstwy mogą blokować pracę komór oraz wentylację.
- Pozostaw pompę włączoną przez całą dobę. Tryb statyczny można stosować tylko zgodnie z instrukcją, na przykład podczas karmienia lub czynności pielęgnacyjnych.
Materac zmienia punkty nacisku, ale nie obraca pacjenta i nie zastępuje opieki. Chorego należy regularnie układać w innych pozycjach, zgodnie z jego stanem skóry, mobilnością i zaleceniami personelu medycznego. Przy alarmie pompy sprawdź zasilanie, przewody i szczelność, a do czasu usunięcia awarii zwiększ nadzór oraz ręczne odciążanie.
Na co uważać podczas codziennego używania?
Najczęstsze problemy wynikają z nieprawidłowego ustawienia albo przekonania, że materac samodzielnie rozwiązuje problem odleżyn:
- wyłączanie pompy na noc, przez co komory przestają pracować,
- układanie materaca bezpośrednio na stelażu lub niestabilnym podłożu,
- stosowanie grubych koców, cerat i wielu warstw pościeli,
- zbyt mocne naciąganie prześcieradła,
- brak regulacji ciśnienia po zmianie masy ciała pacjenta,
- ignorowanie zaczerwienień, wilgoci skóry i potrzeby manualnej zmiany pozycji.
Skórę należy oglądać codziennie, szczególnie w miejscach narażonych na ucisk. Zaczerwienienie, które nie znika po odciążeniu, rana, pęcherz albo szybko pogarszający się stan skóry wymagają kontaktu z personelem medycznym.
Refundacja NFZ na materac przeciwodleżynowy
Refundacja jest związana z wyrobami pneumatycznymi i wymaga medycznego wskazania. W systemie NFZ materace zmiennociśnieniowe są oznaczane kodem S.04.01, z rozróżnieniem podkodów dla konstrukcji bąbelkowej i rurowej. Zlecenie wystawia uprawniony lekarz lub pielęgniarka, a realizacja odbywa się w punkcie mającym umowę z NFZ.
W przekazanych materiałach wskazano limit 250 zł dla materaca bąbelkowego i 400 zł dla rurowego, przy udziale własnym 30% w limicie oraz możliwości dopłaty do droższego modelu. Limity, uprawnienia i okresy użytkowania mogą się zmieniać, dlatego przed zakupem trzeba potwierdzić aktualne zasady w NFZ lub u realizatora zlecenia.
Najbezpieczniejsza decyzja wygląda następująco: przy niskim ryzyku i zachowanej mobilności można rozważyć piankę, przy profilaktyce u lżejszej osoby zwykle sprawdzi się bąbelkowy, a przy wysokim ryzyku, większej masie ciała lub ranach częściej potrzebny będzie rurowy. Dobór należy połączyć z właściwym montażem, pracą pompy przez całą dobę, kontrolą skóry i regularnym zmienianiem pozycji.
Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej ani oceny pielęgniarskiej. Dobór materaca przy istniejących odleżynach, szczególnie III i IV stopnia, powinien odbywać się z udziałem personelu medycznego. Wyrób medyczny należy stosować zgodnie z instrukcją używania i oznakowaniem producenta.
